Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego – wynagrodzenia sędziów niezgodne z Konstytucją

Trybunał Konstytucyjny w dniu 8 listopada 2023 r. orzekł jednogłośnie w składzie  5 sędziów w przedmiocie wynagrodzenia sędziów i prokuratorów. Wskazał, iż określenie ustawą okołobudżetową na 2023 rok, podstawy wynagrodzenia sędziów, narusza gwarancje niezawisłości sędziowskiej i godności sprawowania urzędu, tym samym uznał niekonstytucyjność trzech przepisów tej ustawy. Mianowicie w niniejszym wyroku wskazano, iż art. 8 i art. 9 ustawy z dnia 1 grudnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach służących realizacji ustawy budżetowej na rok 2023 (Dz. U. poz. 2666, ze zm.) są niezgodne z art. 178 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który wskazuje na zapewnienie sędziom warunków pracy i wynagrodzenia, które odpowiadają godności urzędu oraz zakresowi obowiązków sędziów. Natomiast art. 7 ww. Ustawy uznał za niezgodny z art. 195 ust. 2 Konstytucji, który to wskazuje, iż sędziom Trybunału Konstytucyjnego zapewnia się warunki pracy i wynagrodzenie odpowiadające godności urzędu oraz zakresowi ich obowiązków.

Skarżącymi w tej sprawie była I Prezes Sądu Najwyższego – Małgorzata Manowska, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego – Jacek Chlebny oraz Krajowa Rada Sądownictwa. Swój udział w postępowaniu zgłosił Rzecznik Praw Obywatelskich. Jest to przełomowy wyrok, który z dużą dozą prawdopodobieństwa wywoła kolejną falę pozwów.

W ustawie okołobudżetowej na 2023 rok ponownie ustalono podstawę do wyliczania wynagrodzeń sędziów, prokuratorów, ale też np. referendarzy sądowych i innych powiązanych z płacami sędziów i prokuratorów zawodów, niezgodnie z obowiązującym prawem. Proceder ten rozpoczął się już w 2021 roku, gdy ze względu na pandemię koronawirusa SARS-CoV-2 wynagrodzenia sędziów i prokuratorów zostały utrzymane na poziomie z 2020 roku. W 2022 roku natomiast wynagrodzenie wyliczone zostało na podstawie przeciętnego wynagrodzenia z II kwartału 2020 roku, podczas gdy powinno być wyliczone na podstawie przeciętnego wynagrodzenia z II kwartału  2021 roku.

Zgodnie bowiem z ustawami ustrojowymi (Prawo o ustroju sądów powszechnych, Prawo o prokuraturze), podstawą ustalenia wynagrodzenia zasadniczego powinno być przeciętne wynagrodzenie w drugim kwartale roku poprzedniego, ogłaszane w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, na podstawie art. 20 pkt 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach
i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Natomiast jeżeli przeciętne wynagrodzenie jest niższe od przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego za drugi kwartał roku poprzedzającego, zgodnie z prawem – przyjmuje się podstawę ustalenia wynagrodzenia zasadniczego w dotychczasowej wysokości.

W ustawie okołobudżetowej na 2023 rok podstawa wynagrodzenia została ustalona kwotowo, tym samym zrezygnowano z nawiązania do przeciętnego wynagrodzenia.
W poprawnym rozrachunku wynagrodzenie to powinno opiewać na kwotę 6156,25 zł. W tym roku natomiast zastosowano stałą podstawę w wysokości 5444,42 zł. Problem ten jest wielce istotny, gdyż mając na uwadze, że przepisy ustawy okołobudżetowej kształtują wynagrodzenia sędziowskie na podstawie uznaniowego, na dany rok, określenia podstawy tegoż wynagrodzenia, w rezultacie skutkuje to uzależnieniem władzy sądowniczej od pozostałych władz. Natomiast zgodnie z art. 173 Konstytucji RP Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz. Stanowi on niejako podkreślenie wyjątkowej pozycji sądów i władzy sądowniczej w strukturze władzy państwowej, które w świetle opisywanej sytuacji zostało niezaprzeczalnie zdestabilizowane.

Według szacunków przedstawionych przez przewodniczącego Związku Zawodowego Prokuratorów i Pracowników Prokuratury RP w sądach zawisło kilkaset spraw z powództw prokuratorów. Jeden z wyroków uzyskał walor prawomocności, a w części z nich sądy nadały klauzulę natychmiastowej wykonalności. W rezultacie czego pozwane jednostki organizacyjne prokuratury były zobligowane dokonać wypłat zasądzonych roszczeń – wyrównania wynagrodzenia prokuratorów. 

Sąd Rejonowy w Łomży z dnia 3 października 2023 r. IV P 66/23. po rozpoznaniu
sprawy z powództwa jednego z sędziów, w dniu 3 października 2023 r. dokonał oceny konstytucyjności art. 8 ust. 1 ustawy okołobudżetowej z 2022 r. oraz art. 8 ust. 1 ustawy okołobudżetowej z 2023 r. Sąd uznał powyższe przepisy za niekonstytucyjne, tym samym wskazał, że wynagrodzenie powoda powinno zostać wypłacone w oparciu o art. 91 § 1c ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych, wobec czego zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 9 949,35 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Sąd Okręgowy w Bydgoszczy w jednym z orzeczeń podkreślił również, iż zamrożenie waloryzacji wynagrodzeń sędziów i prokuratorów w 2022 r. było oczywiście niekonstytucyjne. Wskazał, że mechanizm waloryzacji wynagrodzeń posiada umocowanie konstytucyjne, a odstępstwo od stosowania ustawowych zapisów wymaga wystąpienia szczególnej sytuacji, przy czym odstępstwo to może mieć charakter wyłącznie jednorazowy. Stanowi to potwierdzenie argumentacji sędziów i prokuratorów, że zamrożenie waloryzacji wynagrodzeń w roku 2022 i kolejnych było oczywiście niezgodne z Konstytucją.

Orzeczenie o niekonstytucyjności przepisów ustawy okołobudżetowej w najbliższym czasie skutkować będzie roszczeniami na setki milionów złotych, których to, zaniżając podstawę ustalania wynagrodzeń sędziów, nie wypłacono. Wniosek do Trybunału Konstytucyjnego w przedmiocie zbadania konstytucyjności przepisów art. 10 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 1 grudnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach służących realizacji ustawy budżetowej na rok 2023 skierował również Związek Zawodowy Prokuratorów i Pracowników Prokuratury RP – oczekuje on na rozpoznanie. 

Źródła: 

• wyrok TK z 8 listopada 2023 r., sygn. akt K1/23,
• wyrok Sądu Rejonowego w Łomży z dnia 3 października 2023 r., sygn. akt IV P 66/23, LEX nr 3617208,
• wyrok Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 1 sierpnia 2023 r., sygn. akt VI Pa 31/23, LEX 3603556.