Zastrzeżenia umowne jako zabezpieczenie interesu stron

Kodeks cywilny reguluje pewne typowe klauzule, tradycyjnie określane mianem, tzw. dodatkowych zastrzeżeń umownych. W zależności od treści umowy przeważnie mają za zadanie zabezpieczać interes strony, bądź też stron i zasadniczo mogą być wprowadzane do każdego kontraktu. Dodatkowe zastrzeżenia umowne mogą pełnić różne funkcje, niemal zawsze pozwalają na bardziej elastyczne ukształtowanie więzi zobowiązaniowej łączącej kontrahentów, lecz mogą również służyć wzmocnieniu ochrony ich interesów. A więc w jaki sposób się zabezpieczyć i które rozwiązanie wybrać?

Zadatek w szerokim tego słowa znaczeniu oznacza najczęściej sumę pieniężną, choć może być nią również rzecz, którą jeden z kontrahentów daje drugiemu przy zawarciu umowy, przed wykonaniem w całości określonego świadczenia. 

Rozumienie zadatku zależy od woli stron, które mogą go traktować jako:

• Zaliczkę na poczet należnego świadczenia,
• Znak lub dowód zawarcia umowy,
• Zabezpieczenie wykonania świadczenia,
• Odstępne uprawniające do zwolnienia się z umowy.

Kodeks cywilny w art.394 §1 interpretuje charakter zadatku stanowiąc, że w braku odmiennego zastrzeżenia umownego albo zwyczaju zadatek dany przy zawarciu umowy ma to znaczenie, że w razie niewykonania umowy przez jedną ze stron druga strona może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeżeli sama go dała, może żądać sumy dwukrotnie wyższej. 

W ujęciu cytowanego przepisu zadatek jest swego rodzaju zastrzeżeniem umownym, który zapewnia drugiej stronie łatwiejszą możliwość zaspokojenia swojego interesu oraz uwolnienia się od kontraktu w przypadku niewykonania, bądź nienależytego wykonania umowy. 

Drugim sposobem na zabezpieczenie swych interesów jest umowne prawo odstąpienia. Mimo, iż uważane za najbardziej osłabiające więzi prawne z wszystkich zastrzeżeń umownych łączących kontrahentów, wciąż cieszy się powodzeniem podczas zawierania umów. Na mocy art. 395 k.c. można zastrzec, że jednej lub obu stronom przysługiwać będzie w ciągu oznaczonego terminu prawo odstąpienia od umowy. Prawo to wykonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie.

Jednym z najczęściej spotykanych przypadków, gdy prawo odstąpienia dochodzi do skutku, jest niewykonanie zobowiązania w wyznaczonym terminie. Art. 492 k.c. przyznaje stronie uprawnionej prawo do odstąpienia od umowy w razie zwłoki drugiego kontrahenta bez konieczności wyznaczania dodatkowego terminu.

Na skutek wykonania prawa odstąpienia od umowy, kontrakt uważany jest za niezawarty, dlatego też można powiedzieć, iż odstąpienie wywołuje skutki z mocą wsteczną. Wskutek uznania umowy za niedokonaną, kontrahenci zostają zwolnieni z wzajemnych zobowiązań, a to, co sobie wzajemnie świadczyli podlega zwrotowi w stanie niezmienionym, chyba że zmiana była konieczna w granicach zwykłego zarządu.

Odstępne polega na wprowadzeniu do umowy zastrzeżenia, stosownie do którego jednemu lub obu kontrahentom wolno od umowy odstąpić za zapłatą oznaczonej sumy. W praktyce kontraktowej stosowane jest znacznie częściej niż zwykłe prawo odstąpienia. W oparciu o art. 396 k.c. odstąpienie jest skuteczne tylko wtedy, gdy zostało złożone wraz z zapłatą odstępnego. Owe dodatkowe zastrzeżenie umowne traktuje się jako formę odszkodowania za to, że umowa ostatecznie nie doszła do skutku. Do odstępnego również stosuje się art.. 395 k.c. i jego postanowienia tj., konieczność zastrzeżenia terminu, sposób i skutki odstąpienia.

W razie jakichkolwiek pytań lub wątpliwości w zakresie możliwych sposobów zabezpieczenia interesów stron umowy, zachęcamy do kontaktu z Kancelarią.