Umorzenie postępowania, warunkowe umorzenie postępowania i warunkowe zawieszenie wykonania kary – różnice między instytucjami prawa karnego

Prawo karne posługuje się różnymi instytucjami, z których każda, mimo podobnego brzmienia, ma inne zastosowanie, a także odmienne konsekwencje dla podejrzanych i oskarżonych. Znajomość tych regulacji pozwoli na swobodne posługiwanie się nimi w postępowaniu karnym, co może uchronić przed skazaniem lub odbywaniem kary pozbawienia wolności. 

UMORZENIE POSTĘPOWANIA

Umorzenie postępowania to instytucja uregulowana w kodeksie postępowania karnego, w art. 17 § 1 k.p.k. Nie ulega wątpliwości, iż ta instytucja jest najbardziej korzystna dla podejrzanego/oskarżonego z uwagi na brak jakichkolwiek konsekwencji prawnych. W swojej konstrukcji podobna jest więc do uniewinnienia. Umorzenie postępowania oznacza bowiem, że organ uznał za bezzasadne wszczęcie postępowania lub jego dalsze prowadzenie. 

Po sięgnięciu do wspomnianego wyżej przepisu znajdziemy konkretne przesłanki umorzenia postępowania, w tym dość oczywiste jak: śmierć oskarżonego czy przedawnienie karalności oraz wymagające głębszej analizy sprawy, jak ocena, czy społeczna szkodliwość czynu jest znikoma.

W przeciwieństwie, do dwóch pozostałych instytucji, które będziemy omawiać w dalszej części artykułu, ta może być stosowana zarówno przez prokuratora, jak i Sąd, z tym że Prokurator umarza postępowanie wobec podejrzanego (tj. osoby, której przedstawiono zarzuty, ale jeszcze nie skierowano aktu oskarżenia), natomiast Sąd ma możliwość umorzenia postępowania na etapie sądowym, czyli w momencie, gdy mamy już do czynienia z oskarżonym (wniesiono wobec niego akt oskarżenia lub wniosek o warunkowe umorzenie postępowania). 

WARUNKOWE UMORZENIE POSTĘPOWANIA

Warunkowe umorzenie postępowania to środek probacyjny stosowany przez Sąd. Prokurator, na wniosek podejrzanego lub po własnej analizie sprawy, może skierować wniosek o warunkowe umorzenie postępowania do Sądu zamiast aktu oskarżenia. 

Najistotniejszym jest tutaj fakt, że przy takim rozstrzygnięciu oskarżony nadal pozostaje niekarany  – jednak Sąd orzeka okres próby od 1 roku do 3 lat – co oznacza, że w przypadku naruszenia prawa w tym okresie sprawca musi się liczyć z możliwością podjęcia tego postepowania i jego kontynuacją. 

Kiedy Sąd może zastosować warunkowe umorzenie postępowania?

Przesłanki zastosowania tej instytucji określa art. 66 k.k. Przepis ten wskazuje, kiedy można zastosować warunkowe umorzenie postępowania – warunki są następujące:

1. wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, 
2. okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości, 
3. postawa sprawcy niekaranego za przestępstwo umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa.

Przesłanki te muszą być spełnione łącznie. Na szczególną uwagę zasługuje tu fakt, że sprawca musi być uprzednio niekarany za przestępstwo umyślne. Jednocześnie musi zostać spełniony warunek określony w § 2 tego przepisu –  przestępstwo, które oskarżony popełnił nie może być zagrożone karą przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności. 

Na przykładzie, kradzież (art. 278 §) zagrożona jest karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 – wymiar kary pozwala na zastosowanie warunkowego umorzenia postępowania, gdyż nie przekracza 5 lat.

Natomiast przestępstwo określone w art. 280 § 1 k.k. – rozbój – podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12 – wymiar kary przekracza 5 lat, wobec czego nie pozwala na zastosowanie warunkowego umorzenia postępowania.

Kiedy Sąd podejmie postępowanie warunkowo umorzone?

Sąd podejmuje takie postepowanie jeżeli sprawca w okresie próby popełnił przestępstwo umyślne, za które został prawomocnie skazany lub jeżeli sprawca w okresie próby rażąco narusza porządek prawny lub jeżeli uchyla się od dozoru, wykonania nałożonego obowiązku lub orzeczonego środka karnego, środka kompensacyjnego lub przepadku albo nie wykonuje zawartej z pokrzywdzonym ugody.

WARUNKOWE ZAWIESZENIE WYKONANIA KARY

Kolejną instytucją, którą warto znać, jest warunkowe zawieszenie wykonania kary. 

O warunkowym zawieszeniu wykonania kary decyduje Sąd, kiedy wydaje wyrok skazujący na karę pozbawienia wolności, a polega ono niejako na rezygnacji Sądu z kierowania oskarżonego wprost do zakładu karnego i umożliwia skazanemu powrót do społeczeństwa.

Kiedy Sąd może warunkowo zawiesić wykonanie kary?

Sąd może zawiesić wykonania kary, jeżeli:

1. sprawca w czasie popełnienia przestępstwa nie był skazany na karę pozbawienia wolności,
2. jest to wystarczające dla osiągnięcia wobec niego celów kary, a w szczególności zapobieżenia powrotowi do przestępstwa, a nadto
3. jeżeli postawa sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste, dotychczasowy sposób życia oraz zachowanie się po popełnieniu przestępstwa będą wskazywać na zasadność takiego rozstrzygnięcia.

Kluczowym warunkiem jest natomiast wymiar kary, gdyż Sąd może warunkowo zawiesić wykonanie kary pozbawienia wolności jedynie wtedy, gdy jej wymiar nie przekracza roku.

Czy zawieszenie wykonania kary oznacza, że nie będzie ona nigdy wykonywana?

Na powyższe pytanie trzeba odpowiedzieć, że nie. Dla zabezpieczenia właściwego postępowania oskarżonego, przy zawieszeniu wykonania kary stosuje się (podobnie jak przy warunkowym umorzeniu postępowania) okres próby od roku do 3 lat. Możliwym jest w tym czasie zarządzenie wykonania kary pozbawienia wolności, po spełnieniu przesłanek, które określone są w art. 75 k.k. 

Jeśli jednak skazany będzie zachowywał się w okresie próby bez zastrzeżeń, kara pozbawienia wolności nie będzie wykonywana, a po upływie pół roku po zakończeniu okresu próby nastąpi zatarcie skazania, które jednoznaczne jest z tym, że sprawca nie będzie już widniał w Krajowym Rejestrze Karnym jako karany.