Masz prawo do adwokata

Kodeks postępowania karnego gwarantuje, że osoba zatrzymana ma prawo do kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym, które to uprawnienie wynika bezpośrednio z konstytucyjnego prawa do obrony. Chociaż w teorii prawo to jest powszechnie znane, niewiele osób wie, na jakiej podstawie możemy się domagać  kontaktu z obrońcą oraz w jaki sposób prawo to powinno być realizowane. 

Niniejszy artykuł wskazuje jakie prawa ma osoba zatrzymana, czy przysługuje jej obrońca oraz czy obecność obrońcy jest obowiązkowa.

Czy mogę domagać się kontaktu z obrońcą?

Podstawa, na której osoba zatrzymana, może oprzeć swoje żądania co do kontaktu z obrońcą to art. 245 k.p.k., który jasno traktuje, iż: „Zatrzymanemu na jego żądanie należy niezwłocznie umożliwić nawiązanie w dostępnej formie kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym, a także bezpośrednią z nimi rozmowę; w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, zatrzymujący może zastrzec, że będzie przy niej obecny.”

Co to oznacza w praktyce? 

W przypadku zatrzymania osoby, na jej żądanie, organ ścigania (zazwyczaj będą to funkcjonariusze Policji) musi umożliwić nawiązanie kontaktu z obrońcą. „Dostępna forma kontaktu” oznacza zaś możliwy w danym momencie sposób. Zazwyczaj więc będzie to kontakt telefoniczny, jako najszybsza i najprostsza forma. W teorii wystarczy podanie organom imienia i nazwiska prawnika – jednak funkcjonariusze nierzadko domagają się podania numeru telefonu do obrońcy, a nawet nie zgadzają się na skorzystanie z wizytówki lub sprawdzenia numeru w telefonie.

Z uwagi na fakt, iż przepisy nie regulują szczegółowo zakresu obowiązków funkcjonariuszy, często nie czują się oni w obowiązku poszukiwania prawnika dla zatrzymanego. Należy wtedy jednak pamiętać, iż prawo zatrzymanego do  kontaktu z obrońcą nie jest niczym ograniczone i możemy wymagać od organu, aby taki kontakt nam umożliwił.

Aby więc uniknąć problemów, warto zapisać sobie w telefonie numer do wybranego adwokata lub radcy prawnego lub mieć w portfelu jego wizytówkę. 

Istotnym jest, że obowiązek poinformowania zatrzymanego o prawie do kontaktu z adwokatem leży po stronie organu, który dokonuje zatrzymania, co uregulowane jest w art. 244 k.p.k., mianowicie iż zatrzymanego należy natychmiast poinformować o przyczynach zatrzymania i o przysługujących mu prawach w tym m.in. o prawie do skorzystania z pomocy adwokata lub radcy prawnego.

Czy muszę skontaktować się z adwokatem? 

Obecność obrońcy w czasie zatrzymania i podczas przesłuchania nie jest konieczna, jednak warto zdecydować się na jego pomoc. Brak obecności obrońcy stwarza ryzyko podejmowania przez funkcjonariuszy Policji lub prokuratora działań skłaniających do wykonania czynności, które nie są zgodne z interesem zatrzymanego, takich jak przyznanie się do winy lub szeroko rozumiana współpraca z organami ścigania. Zatrzymany może być poddawany sugestii co do możliwości „szybszego wyjścia”, uzyskania „wyroku w zawieszeniu” lub „krótszego wyroku”, jeśli zgodzi się na poddanie karze bez przeprowadzenia rozprawy, czyli w oparciu o art. 335 k.p.k. Co istotne, złożone przez zatrzymanego oświadczenie, nawet bez obecności obrońcy, zachowuje moc prawną. 

Należy jednak pamiętać, że zatrzymanie nie zawsze oznacza, że organ ścigania posiada jednoznaczne dowody na popełnienie przestępstwa przez zatrzymanego. Dowody te mogą być niewystarczające do przedstawienia zarzutów, stąd funkcjonariuszom może zależeć na przyznaniu się do winy. Obecność obrońcy uniemożliwi natomiast zniekształcanie faktów oraz pozwoli na kontrolowanie, czy ewentualne twierdzenia funkcjonariuszy znajdują odzwierciedlenie w rzeczywistości.

Zatrzymano bliską mi osobę, czy mogę ustanowić dla niej obrońcę?

Co do zasady, podejrzany bądź oskarżony samodzielnie wybiera adwokata w swojej sprawie. W sytuacji jednak, gdy do zatrzymania dochodzi nagle, a osoba zatrzymana nie mogła skontaktować się z adwokatem czy radcą prawnym lub nie miała możliwości ustanowić go wcześniej – obrońcę może wybrać osoba najbliższa, nawet niekoniecznie spokrewniona, poprzez podpisanie zastępczego upoważnienia do obrony.

W przypadku ustanowienia obrońcy w taki sposób, organ procesowy musi powiadomić o tym osobę zatrzymaną, a następnie może ona taki wybór uznać lub mu się sprzeciwić. Aż do momentu zatwierdzenia wyboru obrońcy, może on jednak podejmować wszystkie działania, w tym przede wszystkim uzyskać wiedzę o planowanych czynnościach procesowych i aktualnym miejscu przebywania zatrzymanego. 

Najważniejszym jest jednak, aby pamiętać, iż zgodnie z treścią art. 245 k.p.k. od prawa osoby zatrzymanej do adwokata nie ma żadnego odstępstwa, a po skontaktowaniu się z adwokatem, mamy prawo do bezpośredniej rozmowy z nim i udzielenia mu informacji o miejscu naszego przebywania. To właśnie z tego względu, opisane uprawnienie jest tak istotne w praktyce.